Toetsing met betekenis: bewust omgaan met functies van toetsing in de praktijk

Het recente advies van de Onderwijsraad “Kijk anders naar toetsing” is een waardevolle bijdrage aan het debat over toetsing in het Nederlandse onderwijs. De raad maakt inzichtelijk dat toetsing meerdere functies vervult: het ondersteunen van leren, het selecteren van leerlingen en het evalueren van het onderwijsproces. Deze functies komen in de praktijk onvermijdelijk samen.

De Onderwijsraad laat zien dat het niet altijd mogelijk is om deze functies volledig te scheiden en roept scholen op om daar bewust en zorgvuldig mee om te gaan. Die oproep raakt de kern van goed onderwijs: toetsing is geen technisch instrument, maar een pedagogische en didactische ontwerpopgave.

Bewuste omgang met functievermenging

Luzac herkent zich in deze analyse. In de onderwijspraktijk vervult een toets vrijwel altijd meerdere functies tegelijk. Een toets maakt leren zichtbaar, stuurt gedrag en kan tegelijkertijd onderdeel zijn van selectie. Wij zien deze functievermenging als een gegeven dat vraagt om professioneel handelen en bewuste keuzes. Het advies van de Onderwijsraad onderstreept het belang van die bewustwording. Luzac laat zien hoe die in de praktijk vorm kan krijgen.

Onderwijsvisie als fundament

Bij Luzac is toetsing altijd ingebed in een bredere onderwijsvisie. Wij werken vanuit het uitgangspunt dat goed onderwijs bestaat uit bewuste keuzes op het gebied van kwalificatie (kennis en vaardigheden), socialisatie (je verhouden tot de samenleving) en subjectificatie (worden wie je wilt zijn). Deze dimensies zijn in de lespraktijk met elkaar verweven en geven richting aan het onderwijs. Toetsing ondersteunt deze brede ontwikkeling en kan daar nooit los van worden gezien.

Toetsing als bewust ontworpen instrument

De bewuste omgang met functievermenging betekent dat toetsing niet toevallig ontstaat, maar doelgericht wordt ontworpen. In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld dat bij summatieve toetsen gebruik wordt gemaakt van RTTI^[1]. Hiermee krijgen leerlingen inzicht in het niveau waarop zij de stof beheersen en in wat nodig is om doelgericht verder te leren. Zo wordt voorkomen dat het leren stopt nadat de summatieve toets gemaakt is. In het leerproces wordt formatieve toetsing ingezet, die juist alleen gericht is op leren. Zo blijft de onderwijsleerfunctie van toetsing centraal staan, terwijl tegelijk recht wordt gedaan aan de andere functies.

Helderheid over de lat

Daarnaast vraagt goed onderwijs om duidelijkheid over verwachtingen. Leerlingen hebben recht op heldere normen en op toetsing die ertoe doet. Onze landelijke Luzac toetsen en het centraal examen vormen de lat. Deze toetsen waarborgen de betrouwbaarheid en de onderlinge vergelijkbaarheid. Zo is ook de civiele waarde van het diploma gegarandeerd. Tegelijkertijd geldt dat een leerling nooit gereduceerd kan worden tot één uitkomst. Wanneer een leerling de norm niet direct haalt, kijken wij breder en maken wij professionele afwegingen over het vervolg. Bewuste omgang met functievermenging betekent immers ook ruimte voor professioneel oordeel.

Kansengelijkheid en de rol van toetsing

De Onderwijsraad wijst er terecht op dat toetsing invloed kan hebben op kansengelijkheid, met name wanneer toetsresultaten een doorslaggevende rol krijgen in selectieprocessen. Deze analyse is vooral zichtbaar in het primair onderwijs, waar de eindtoets een grote rol is gaan spelen in schooladvisering. Dat is precies één van de redenen waarom Luzac ervoor kiest om ook onderwijs te bieden in groep 7 en 8 en te werken aan een doorlopende leerlijn naar de onderbouw van het voortgezet onderwijs.

Door deze doorlopende lijn ontstaat een andere dynamiek. De eindtoets wordt niet langer een beslissend selectiemoment, maar keert terug naar haar oorspronkelijke functie, namelijk het objectief vaststellen waar een leerling staat. In die rol is de toets waardevol als ijkpunt en als aanvulling op het professionele oordeel van de docent. Zo geven de uitkomsten van de toets waardevolle input voor het verdere leren van de leerling.

Kansengelijkheid ontstaat niet door het verminderen van toetsing, maar door goed onderwijs, sterke pedagogische relaties en het vermijden van vroegtijdige en eenzijdige selectie op basis van één meetmoment.

Hoge verwachtingen als voorwaarde voor ontwikkeling

Bij Luzac werken wij vanuit hoge verwachtingen en duidelijke ambities. Dat is geen instrument van uitsluiting, maar een uitdrukking van vertrouwen in de leerling.

Wij geloven dat leerlingen zich ontwikkelen wanneer zij worden aangesproken op hun potentieel en verantwoordelijkheid krijgen voor hun eigen leerproces. Dat vraagt om: uitdagend onderwijs, duidelijke normen en docenten die leerlingen echt zien.

In die zin is kansengelijkheid niet primair een kwestie van toetsing, maar van kwaliteit van onderwijs en pedagogisch handelen.

Tot slot

Het advies van de Onderwijsraad laat zien dat scholen zich expliciet moeten verhouden tot de functies van toetsing. De kracht van het advies ligt in de erkenning dat toetsing complex is en dat functievermenging niet te vermijden is. De opgave voor scholen is om daar bewust en professioneel mee om te gaan. Luzac onderschrijft die opgave en geeft daar invulling aan door het onderwijs leidend te laten zijn, de toetsing doelgericht te ontwerpen en helder te zijn over selectie.

Zo ontstaat een praktijk waarin de verschillende functies van toetsing elkaar versterken en bijdragen aan goed onderwijs voor iedere leerling.

Luzac. Zo goed kan onderwijs zijn.